آداب تعليم و تربيت در اسلام ناب محمدی
آداب تعليم و تربيت در اسلام ناب محمدی
وظايف معلم نسبت به خود:
کسی که عهده دار مقام مربی گری است، بايد صلاحيت و شايستگی لازم را اجرا کند و در اين فرآيند وظايف متعددی دارد که مهمترين آنها عبارتند از:
1ـ اخلاص و پاکسازی درون
رسول خدا (ص) می فرمايد: "اگر کسی چهار چيز را هدف دانش آموزی خود قرار دهد، موجبات ورود به آتش جهنم را برای خويش فراهم می نمايد.
1- بر دانشمندان فخر بورزد؛
2- با نابخردان و سفيهان بستيزد؛
3- توجه ديگران را بخود جلب کند؛
4- از سلاطين مال و ثروتی اخذ کند."
اخلاص و نيت است که گاه اعمال انسان در ضل نيت الهی مانند گوهری گرانبها دارای ارزش می گردد و نزد خدا قرب و منزلت می يابند.
2ـ عمل به علم
کسانی که علم و آگاهی خود را بکار می گيرند و برطبق آن عمل می کنند از عواقب سوء روز قيامت مصون خواهند شد. مردی حضور رسول خدا(ص) رسيد و عرض کرد: علم و دانش چيست؟ حضرت فرمود: سکوت. پس از سکوت؟ فرمود: استماع و شنيدن. گفت پس از آن؟ فرمود: حفظ و نگهدار. عرض کرد: پس از حفظ کردن؟ فرمود: عمل کردن برطبق آن؟ عرض کرد: پس از عمل کردن؟ فرمود: نشر و ترويج آن. پيامبر گرامی اسلام با اين بيان فصيح و روشن آداب تعليم و تربيت را بوضوح بيان فرمودند.
وظايف معلم نسبت به شاگرد
مربی بايد سرمايه ها و اندوخته های علمی خود را به افرادی که مستحق و نيازمند آنند، بذل و انفاق نمايد و در نشر و اعطای آن بسيار جديت کند.
در اين رابطه رسول خدا (ص) می فرمايد: هيچ صدقه و انفاقی از مال و ثروت انسان نمی کاهد. خداوند متعال بخاطر عفو و گذشت افراد بر عزت و سرفرازی آنان می افزايد و هر فردی که تواضع و فروتنی را پيشه خود سازد، در ظل مراحم پروردگار از مقام والا و شخصيتی ارجمند برخوردار می گردد.
ازجمله وظايف مربی نسبت به متربی:
1- ايجاد خلوص نيت در فراگيران؛
2- تواضع و فروتنی نسبت به شاگردان؛
3- احوال جويی از متربيان؛
4- احترام به مباحثه و مذاکره؛
رسول خدا (ص) مي فرمايد: «کسی که ذره ای کبر و خود بزرگ بينی در دل او وجود داشته باشد، به بهشت راه ندارد». و در در جای ديگر می فرمايد: «علاقه به کبر يعنی عدم اعتراف به حق».
نبی اکرم اسلام (ص) فرمود: خداونـد عزوجل می گويـد: مـذاکرات و گفتگوهای علمـی در ميـان بندگانم به شرط آنکه اين مذاکرات آنان را به امر و فرمان من رهنمون سازد، از عواملی است که می تواند قلب های مرده و دل های خفته را زنده و بيدار کند.
وظايف معلم در فرايند تدريس:
الف - دلبستگی و توکل معلم به خدا:
رسول گرامی اسلام می فرمايد: آنگاه که معلمی قصد خروج از منزل را برای تدريس دارد، اين دعا را زمزمه کند: (خدا يا به تو پناه می برم که مبادا گمراه گردانم و يا گمراه گردم؛ بلغزانم و يا بلغزم؛ ستم کنم يا ستم ببينم؛ ديگران را به نادانی کشانم و يا خود دچار آن گردم. خدايا آنکه سر به جوار و همسايگی تو نهاد سزاوار است و ستايش تو بس عظيم و شکوهمند می باشد و جز تو کسي شايسته عبادت و بندگي نيست) و سپس می فرمايد: «به نام خدائی که حوائج مرا کفايت می کند و مرا بسنده است، خويشتن را بدو می سپارم، همه نيروها و جنبش ها تحت يد قدرت خدائی است که برتر و بلند مرتبه است. بارخدايا قلبم را پايدار و استوار نگاهدار و حق را فراوان بر زبانم جاری ساز».
روايت است که رسول گرامی اسلام (ص) آنگاه که از گفتگو با ياران خود فراغت می يافت، سخن خويش را با تلاوت اين دعا آغاز می نمود: "خدايا از ما درگذر نسبت به گناهانی که اشتباهاً مرتکب شديم و يا عمداً و از روی قصد دچار آن ها گشتيم و از خلاف هايی که در نهان انجام داديم."
توکل به خدای مربی، نشاط آور، شوق انگيز، جهت دهنده و رهگشاست برای مربی. به او قوت قلب می بخشد و سکينه القلوب مربی و متربی می شود.
ب- حسن خلق:
تحمل و ارزشگذاری علم و دانش و ارج نهادن به شريعت مقدس اسلام می بايست از وظايف اوليه يک مربی باشد.
جدی بودن و وقار او و رعايت اعتدال در کردار و گفتار، تواضع و فروتنی و نرم خوئی و افتادگی شايسته پيشه علمی است. مزاح و شوخی اگر اندک باشد و بر سبيل ندرت به منظور تجديد نشاط و شادابی شاگردان و زدودن افسردگی و خستگی مزاج انجام گيرد، کاری است مطلوب. چنانچه رسول خدا (ص) گاهی براي ايجاد انس و پيوند قلب ها مزاح و شوخی می کردند.
صدای معلم می بايست آهسته و کوتاه، البته متناسب با فضای کلاس باشد. چنانکه رسول خدا (ص) مي فرمايد: « خداوند متعال صدای آهسته و کوتاه را دوست می دارد و از صدای بلند و فرياد گونه بيزار است». توجه و التفات معلم بايد عادلانه باشد و به همگان معطوف گردد. از غرور و تکبر بپرهيزد و از دانائی نسبی خود بر شاگردان فخر نفروشد.
امام علی (ع):